Zachter dan de steen

Een gevel werkt: hij zet uit, krimpt en neemt vocht op. Die beweging hoort in de voeg te worden opgevangen, niet in de steen. Haarscheurt de mortel, dan blijft het metselwerk heel en is de voeg vervangbaar. Wordt er met een harde cementmortel hervoegd op zacht handvormmetselwerk of op oorspronkelijke kalkmortel, dan verplaatst de spanning zich naar de steenkanten en schilferen die af. Een dichte mortel sluit de gevel bovendien af: vocht dat er niet meer via de voeg uit kan, zoekt zijn weg door de steen, met zoutuitbloei en vorstschade als gevolg.

Wanneer voegwerk op is

• De voeg ligt merkbaar terug en de steenkanten steken uit.

• De mortel zandt af: met een duim of spijker komen korrels los.

• Aftikken geeft een holle klank; de hechting met de steen is weg.

• Open stootvoegen, uitgespoelde plekken en algaanslag op vaste plaatsen.

• Vochtplekken binnen, achter de zwaarst belaste gevel.

Uitkrabben of uitslijpen

Uitkrabben, met de hand of licht pneumatisch, volgt het grillige verloop van oud metselwerk en ontziet de steenkanten. Uitslijpen met een diamantschijf gaat sneller, maar volgt een rechte lijn terwijl lagen en voegdikte dat niet doen; de schijf loopt dan in de steen en die zaagsneden blijven zichtbaar. Stootvoegen zijn met een schijf nauwelijks schadevrij uit te halen. Bij strak machinaal metselwerk is slijpen wel verantwoord, met stofafzuiging vanwege het kwartsstof. Uithalen gebeurt tot voorbij de losse mortel, als richtlijn ongeveer tweemaal de voegdikte; te ondiep uitgehaald werk hecht onvoldoende en laat opnieuw los.

Platvol, terugliggend of geborsteld

Platvol ligt gelijk met de steen en laat water snel aflopen. Terugliggend ligt enkele millimeters verdiept en geeft schaduwwerking, maar houdt op zwaar belaste gevels langer water vast. Geborsteld wordt afgeborsteld zodra de mortel is aangetrokken: de korrel komt vrij en het beeld is mat en open, passend bij oudere gevels.

Weer en volgorde

Het mechanisme van verharden verschilt per mortel. Cementgebonden en hydraulische kalkmortels binden door hydratatie; luchtkalkmortel verhardt door carbonatatie en neemt daarvoor langzaam koolstofdioxide uit de lucht op. Beide vragen temperatuur boven het vriespunt: onder ongeveer vijf graden vertraagt het proces sterk, en bevriest het water in een verse voeg, dan komt de sterkte er niet meer in. Vuil verbergt loszittend voegwerk, dus beoordelen gaat het beste op een schone gevel, terwijl nat reinigen onder druk juist water door open voegen naar binnen drijft. Impregneren hoort hoe dan ook als laatste, op droog en uitgehard werk.